Şu gün «Awa­za» milli sy­ýa­hat­çy­lyk zo­la­gyn­da hor­mat­ly Prezidentimiz Serdar Berdimuhamedowyň baş­lyk­lyk et­me­gin­de hem-de Azer­baý­jan Res­pub­li­ka­sy­nyň Prezidenti Il­ham Ali­ýe­wiň, Eý­ran Ys­lam Res­pub­li­ka­sy­nyň Prezidenti Ma­sud Pe­zeş­kia­nyň, Ga­za­gys­tan Res­pub­li­ka­sy­nyň Prezidenti Ka­sym-Žo­mart To­ka­ýe­wiň we Rus­si­ýa Fe­de­ra­si­ýa­sy­nyň Prezidenti Wla­di­mir Pu­ti­niň gat­naş­ma­gyn­da Ha­zar eko­lo­gi­ýa sam­mi­ti ge­çi­ril­di.

Gahryman Arkadagymyzyň baş­lan­gyç­la­ry esa­syn­da we hor­mat­ly Prezidentimiz Serdar Berdimuhamedowyň pa­ra­sat­ly baş­tu­tan­ly­gyn­da Türk­me­nis­tan Ha­zar deň­zi se­bi­tin­de söw­da-yk­dy­sa­dy we me­de­ni-yn­san­per­wer gat­na­şyk­la­ry ös­dür­mä­ge gö­nük­di­ri­len baş­lan­gyç­lar bi­len yzy­gi­der­li çy­kyş ed­ýär. Ýur­du­my­zyň baş­lan­gy­jy bo­ýun­ça 2002-nji ýyl­da Aş­ga­bat­da ge­çi­ri­len Ha­zar­ýa­ka döw­let­le­riň il­kin­ji sam­mi­ti se­bit dia­lo­gy­ny ös­dür­mek­de mö­hüm ädim bol­dy. Şeý­le hem 2019-njy ýy­lyň 12-nji aw­gus­tyn­da Gahryman Arkadagymyzyň baş­lan­gy­jy bo­ýun­ça “Awa­za” milli sy­ýa­hat­çy­lyk zo­la­gyn­da il­kin­ji Ha­zar yk­dy­sa­dy fo­ru­my­nyň ge­çi­ri­len­di­gi­ni bel­le­mek ge­rek.

Ga­dy­my Ha­za­ryň öz­bo­luş­ly ekoul­ga­my­ny go­rap sak­la­mak we onuň eko­lo­gik aba­dan­çy­ly­gy­ny üp­jün et­mek Bi­ta­rap Türk­me­nis­ta­nyň döw­let sy­ýa­sa­ty­nyň ile­ri tu­tul­ýan ugur­la­ry­nyň bi­ri bo­lup çy­kyş ed­ýär. Ho­wa­nyň äh­lu­mu­my üýt­ge­ýän şert­le­rin­de ýur­du­myz Ha­zar deň­zi­niň eko­lo­gi­ýa gün ter­ti­bi­ne di­ňe bir daş­ky gur­şa­wy go­ra­ma­gyň me­se­le­si hök­mün­de däl-de, eý­sem, tu­tuş se­bi­tiň dur­nuk­ly ösü­şi­niň we aba­dan­çy­ly­gy­nyň bin­ýat­la­ýyn esa­sy hök­mün­de ga­ra­ýar. Türk­me­nis­tan hal­ka­ra gi­ňiş­lik­de iş­jeň we dö­re­di­ji­lik­li orun eýe­le­mek bi­len, te­bi­ga­ty go­ra­mak bo­ýun­ça giň möç­ber­li baş­lan­gyç­la­ry öňe sür­ýär. Ýur­du­my­zyň bu ne­ti­je­li çe­me­leş­me­si eko­lo­gi­ýa we yk­dy­sa­dy­ýet dü­şün­je­le­ri­niň bi­ri-bi­ri­ne bag­ly­dy­gy­na, şeý­le hem Ha­zar deň­zi­niň bio­lo­gik köp­dür­lü­li­gi­ni go­rap sak­la­mak üçin äh­li ke­nar­ýa­ka döw­let­le­riň we hal­ka­ra ins­ti­tut­la­ryň ta­gal­la­la­ry­ny bir­leş­dir­me­giň ze­rur­dy­gy­na çuň­ňur dü­şün­ýän­di­gin­den ge­lip çyk­ýar.

Türk­men döw­le­ti­niň öňe sür­ýän Ha­zar eko­lo­gik baş­lan­gy­jy bu ugur­da mö­hüm ädim bol­dy. Bu giň möç­ber­li tas­la­ma de­ňiz gur­şa­wy­nyň ýag­da­ýy­na top­lum­la­ýyn gö­zeg­çi­lik et­mek, onuň ha­pa­lan­ma­gy­nyň öňü­ni al­mak we ösüm­lik hem-de haý­wa­nat dün­ýä­si­ni go­rap sak­la­mak üçin Ha­zar­ýa­ka döw­let­le­riň yl­my kuw­wa­ty­ny, teh­no­lo­gik çöz­güt­le­ri­ni we ka­da­laş­dy­ry­jy-hu­kuk gu­ral­la­ry­ny bir­leş­dir­ýän hal­ka­ra gu­ra­la öwür­mä­ge gö­nük­di­ri­len­dir.

Ha­zar deň­zi­niň de­ňiz gur­şa­wy­ny go­ra­mak bo­ýun­ça Çar­çu­wa­ly kon­wen­si­ýa­nyň (Täh­ran kon­wen­si­ýa­sy) düz­gün­le­ri­ni dur­mu­şa ge­çir­mek Türk­me­nis­ta­nyň eko­lo­gi­ýa dip­lo­ma­ti­ýa­syn­da aý­ra­tyn orun eýe­le­ýär. Ýur­du­myz bu bin­ýat­la­ýyn res­mi­na­ma­ny ins­ti­tu­sio­nal taý­dan pug­ta­lan­dyr­mak, ta­rap­la­ryň yzy­gi­der­li du­şu­şyk­la­ry­ny ge­çir­mek we daş­ky gur­şa­wa ýe­ti­ril­ýän tä­si­re ba­ha ber­mek bo­ýun­ça teswirnamalary ne­ti­je­li or­naş­dyr­mak ug­run­da çy­kyş ed­ýär.

Türk­me­nis­ta­nyň bu ýo­ka­ry jo­gap­kär­çi­lik­li çe­me­leş­me­si milli de­re­je­de hem öz be­ýa­ny­ny tap­ýar. Ha­zar deň­zi­niň türk­men ke­na­ryn­da se­na­gat des­ga­la­ry­nyň, şol san­da Türk­men­ba­şy Hal­ka­ra de­ňiz por­tu­nyň taslamalary dur­mu­şa ge­çi­ri­len­de de­ňiz bios­fe­ra­sy­na ýa­ra­maz tä­si­ri ara­dan aýyr­ýan “ýa­şyl” teh­no­lo­gi­ýa­lar we stan­dart­lar ula­nyl­ýar. «Awa­za» milli sy­ýa­hat­çy­lyk zo­la­gy eko­lo­gi­ýa howp­suz­ly­gy­nyň ka­da­la­ry­na la­ýyk­lyk­da ös­dü­ri­lip, hä­zir­ki wagt­da şy­pa­ha­na inf­rast­ruk­tu­ra­sy­nyň we te­bi­ga­tyň aja­ýyp saz­la­şy­gy­nyň nus­ga­sy­na öw­rül­di.

Bio­se­riş­de­le­ri go­rap sak­la­mak bi­len bir ha­tar­da, Ha­zar deň­zi­niň suw de­re­je­si­niň üýt­gäp dur­ma­gy we ho­wa­nyň üýt­ge­me­gi­ne gar­şy uý­gun­laş­mak bi­len bag­la­ny­şyk­ly me­se­le­ler hem ýur­du­my­zyň eko­lo­gi­ýa sy­ýa­sa­ty­nyň esa­sy ugur­la­ry bo­lup dur­ýar. Türk­me­nis­tan Ha­zar deň­zin­de yzy­gi­der­li yl­my-bar­lag­la­ry ge­çir­me­giň we uzak möh­let­li gel­jek üçin bir bi­te­wi öňü­ni alyş stra­te­gi­ýa­sy­ny iş­läp taý­ýar­la­ma­gyň ze­rur­dy­gy­na dün­ýä jem­gy­ýet­çi­li­gi­niň, şol san­da BMG-niň dü­züm­le­ri­niň ün­sü­ni çek­ýär.

Şu gün «Awa­za» milli sy­ýa­hat­çy­lyk zo­la­gyn­da ge­çi­ril­ýän Ha­zar eko­lo­gi­ýa sam­mi­ti hem äh­lu­mu­my eko­lo­gi­ýa gün ter­ti­bi­ni iler­let­mek­de mö­hüm wa­ka bo­lup dur­ýar. Bu fo­ru­myň hut Awa­za­da ge­çi­ril­me­gi pa­ra­hat­çy­lyk dö­re­di­ji­li­giň we yna­ny­şyk­ly dia­lo­gyň mer­ke­zi hök­mün­de ýur­du­my­zyň ýo­ka­ry hal­ka­ra ab­ra­ýy­ny tas­syk­la­ýar. Sam­mi­tiň jem­le­ri bo­ýun­ça ka­bul edil­jek çöz­güt­ler köp­ta­rap­la­ýyn hyz­mat­daş­ly­ga kuw­wat­ly iter­gi be­rip, Ha­zar deň­zi­ni gel­jek­ki ne­sil­ler üçin go­rap sak­la­ma­ga ýar­dam be­rer.

“Awa­za” top­lu­myn­da hor­mat­ly Prezidentimiz Serdar Berdimuhamedow sam­mi­te gat­na­şy­jy döw­let­le­riň we­ki­li­ýet Baş­tu­tan­la­ry­ny mä­hir­li gar­şy­la­dy.

Bi­le­lik­dä­ki res­mi su­ra­ta düş­mek da­ba­ra­syn­dan soň­ra, Ha­zar eko­lo­gi­ýa sam­mi­ti öz işi­ne baş­la­dy.

Döw­let Baş­tu­ta­ny­myz Ha­zar­ýa­ka döw­let­le­riň Prezidentlerini Türk­me­nis­tan­da tüýs ýü­rek­den mü­bä­rek­läp, Ha­zar eko­lo­gi­ýa sam­mi­ti­ne gat­naş­ma­ga ça­ky­ly­gy ka­bul eden­dik­le­ri üçin min­net­dar­lyk bil­dir­di.

Şu gün­ki wa­ka aý­ra­tyn äh­mi­ýe­te eýe­dir. Ha­za­ryň eko­lo­gi­ýa me­se­le­si aý­ra­tyn ugur hök­mün­de iň ýo­ka­ry döw­let de­re­je­sin­de ara alyp mas­la­hat­laş­ma­ga çy­ka­ryl­dy. Me­niň pi­ki­rim­çe, mu­nuň özi Ha­zar­ýa­ka ýurt­la­ryň ýol­baş­çy­la­ry­nyň ýo­ka­ry jo­gap­kär­çi­lik de­re­je­si­ni görkezýär, eme­le ge­len ýö­ne­keý bol­ma­dyk eko­lo­gi­ýa ýag­da­ýy­ny dü­zet­mek, dur­nuk­lylaş­dyr­mak hem-de ka­da­ly ýag­da­ýa ge­tir­mek üçin yzy­gi­der­li, top­lum­la­ýyn, wagt ba­ba­tyn­da çäk­len­di­ril­me­dik çä­re­le­ri hem-de ta­gal­la­la­ry gör­me­giň ze­rur­dy­gy­na göz ýe­ti­ril­ýän­di­gi­ni tassyklaýar di­ýip, hor­mat­ly Prezidentimiz aýt­dy we mu­ny di­ňe bi­ziň umu­my öýü­miz hem-de ba­ha­sy­na ýe­tip bol­ma­jak mi­ra­sy­myz bo­lan Ha­zar deň­zi­ni, onuň tä­sin te­bi­gy baý­lyk­la­ry­ny hem-de bio­köp­dür­lü­li­gi­ni go­rap sak­la­mak işin­de hoş­ni­ýet­li goň­şu­la­ra, dost­la­ra hem-de pi­kir­deş­le­re mah­sus bo­lan bi­le­lik­de, açyk, yna­nyş­mak hem-de ne­ti­je­li pi­kir alyş­mak ýag­da­ýyn­da ga­za­nyp bol­jak­dy­gy­na ynam bil­dir­di.

Döw­let Baş­tu­ta­ny­myz Türk­me­nis­ta­nyň BMG-niň Baş As­samb­le­ýa­sy­nyň 78-nji ses­si­ýa­syn­da il­kin­ji bo­lup Ha­zar eko­lo­gi­ýa baş­lan­gy­jy­ny öňe sür­mek hem-de onuň çäk­le­rin­de Ha­zar eko­lo­gi­ýa fo­ru­my­ny ça­gyr­mak bi­len, şeý­le ýö­rel­ge­ler­den ugur alan­dy­gy­ny bel­läp, äh­li Ha­zar­ýa­ka döw­let­le­re ýur­du­my­zyň baş­lan­gy­jy­na dü­şün­ýän­dik­le­ri hem-de gol­da­ýan­dyk­la­ry we onuň amala aşy­ryl­ma­gy­na iş­jeň gat­naş­ýan­dyk­la­ry üçin tüýs ýü­rek­den min­net­dar­lyk bil­dir­di.

Ha­zar deň­zi­niň su­wu­nyň de­re­je­si­niň me­se­le­le­ri bo­ýun­ça Hö­kü­met Baş­tu­tan­la­ry­nyň orun­ba­sar­la­ry­nyň de­re­je­sin­de to­pa­ry dö­ret­mek ba­ra­da­ky tek­li­bi gol­da­ýa­rys. Bu to­par ha­ky­ky yl­my mag­lu­mat­lar esa­syn­da su­wuň pe­sel­me­gi bi­len bag­la­ny­şyk­ly oňaý­syz ýag­daý­la­ra gar­şy dur­mak bo­ýun­ça yla­la­şy­lan çä­re­le­ri iş­läp taýýarlamaly hem-de tek­lip et­me­li di­ýip ha­sap ed­ýä­ris di­ýip, döw­let Baş­tu­ta­ny­myz sö­zü­ni do­wam et­di we bu we­zi­pä­ni gys­ga wag­tyň do­wa­myn­da ýe­ri­ne ýe­tir­mek üçin tab­şy­ryk ber­me­gi tek­lip et­di.

Şeý­le hem hor­mat­ly Prezidentimiz to­pa­ryň işi­niň ne­ti­je­li­li­gi­ni ýo­kar­lan­dyr­mak üçin onuň ýa­nyn­da alym­lar­dan, bi­ler­men­ler­den, hü­när­men­ler­den hem-de bäş ýur­duň döw­let dü­züm­le­ri­niň we­kil­le­rin­den yba­rat ýö­ri­te­leş­di­ri­len iş to­par­la­ry­ny dö­ret­me­gi tek­lip et­di.

Hor­mat­ly Prezidentimiz Türk­me­nis­ta­nyň bu tek­lip­le­ri do­ly gol­da­ýan­dy­gy­ny hem-de to­pa­ryň işi­ne iş­jeň gat­naş­jak­dy­gy­ny aýt­dy we onuň il­kin­ji mej­li­si­ni 2027-nji ýy­lyň bi­rin­ji ýa­ry­myn­da Azer­baý­jan­da ge­çir­me­gi tek­lip et­di. Bel­le­ni­li­şi ýa­ly, Türk­me­nis­tan şeý­le hem Ha­zar deň­zi­niň suw se­riş­de­le­ri­ni go­ra­ma­gyň Döw­le­ta­ra mak­sat­na­ma­sy­ny iş­läp taý­ýar­la­mak ba­ra­da­ky baş­lan­gy­jy gol­da­ýar. Bu baş­lan­gyç Ha­zar deň­zi­niň bio­se­riş­de­le­ri­ni go­rap sak­la­mak hem-de re­je­li peý­da­lan­mak bo­ýun­ça Türk­me­nis­ta­nyň ga­raý­şy­na do­ly la­ýyk gel­ýär.

Döw­let Baş­tu­ta­ny­myz bäş­ta­rap­la­ýyn gu­ral­la­ryň dö­re­dil­me­gi­niň, hö­kü­met we pu­dak­la­ýyn eda­ra­lar de­re­je­sin­de ut­ga­şyk­ly çä­re­le­riň ka­bul edil­me­gi­niň, beý­le­ki äh­mi­ýet­li hem-de ze­rur bi­le­lik­dä­ki ta­gal­la­la­ryň esas go­ýu­jy resminamalara — Ha­zar deň­zi­niň hu­kuk de­re­je­si ha­kyn­da­ky kon­wen­si­ýa, Ha­zar deň­zi­niň de­ňiz gur­şa­wy­ny go­ra­mak bo­ýun­ça Çar­çu­wa­ly kon­wen­si­ýa, şeý­le hem Ha­zar­ýa­ka döw­let­le­riň Baş­tu­tan­la­ry­nyň sam­mit­le­ri­niň bar­şyn­da ga­za­ny­lan yla­la­şyk­la­ra esas­lan­ma­ly­dy­gy­na ynam bil­di­rip, Türk­me­nis­ta­nyň bu resminamalara hem-de çöz­güt­le­re yg­rar­ly­dy­gy­ny nyg­ta­dy. Bu resminamalaryň ru­hu­na hem-de maz­mu­ny­na eýer­mek, yla­la­şy­lan mak­sat­la­ry we we­zi­pe­le­ri jo­gap­kär­li ber­jaý et­mek Ha­zar eko­lo­gi­ýa me­se­le­si­niň her bir ug­ry bo­ýun­ça üs­tün­lik ga­zan­ma­ga müm­kin­çi­lik be­rer.

Döw­let Baş­tu­ta­ny­myz şu ýy­lyň 23-nji sent­ýab­ryn­da Täh­ran kon­wen­si­ýa­sy­na gat­na­şy­jy ta­rap­la­ryň ýe­din­ji mas­la­ha­ty­nyň üs­tün­lik­li ge­çen­di­gi­ni bel­läp, onuň do­wa­myn­da mö­hüm çöz­güt­le­riň, şol san­da hyz­mat­daş­ly­gyň bu for­ma­ty­nyň çäk­le­rin­de su­wuň de­re­je­si­niň pe­sel­me­gi bi­len bag­la­ny­şyk­ly me­se­le­ler bo­ýun­ça bi­le­lik­dä­ki iş­le­re de­giş­li çöz­güt­le­riň ka­bul edi­len­di­gi­ni nyg­ta­dy.

Hor­mat­ly Prezidentimiz şu­nuň bi­len bir­lik­de, bäş­ta­rap­la­ýyn gör­nüş­de ne­ti­je­li çä­re­le­riň ka­bul edil­me­gi bi­len bir ha­tar­da, hal­ka­ra dü­züm­ler bi­len anyk iş­le­riň ge­çi­ril­me­gi­ni ýo­la goý­ma­gyň mö­hüm­di­gi­ni bel­läp, Türk­me­nis­ta­nyň äh­li Ha­zar­ýa­ka döw­let­le­riň gat­naş­ma­gyn­da bi­le­lik­dä­ki taslamalary gol­da­mak ba­ba­tyn­da BMG-niň dü­züm­le­ri, onuň ýö­ri­te­leş­di­ri­len eda­ra­la­ry bi­len dia­lo­gy mun­dan beý­läk-de iş­jeň­leş­dir­mek ug­run­da çy­kyş ed­ýän­di­gi­ni aýt­dy.

Ha­zar­ýa­ka döw­let­le­riň je­bis­li­gi bi­ziň esa­sy güý­jü­miz­dir. Bu je­bis­lik kö­pa­syr­lyk hoş­ni­ýet­li goň­şu­çy­lyk ýö­rel­ge­le­ri­ne, deň­ze be­lent sar­pa goý­ýan hem-de ony söý­ýän halk­la­ry­my­zyň aý­ra­tyn Ha­zar ru­hu­na hem-de dün­ýä­ga­raý­şy­na esas­lan­ýar. Biz bu tä­sin deň­zi pa­ra­hat­çy­ly­gyň, yla­la­şy­gyň we hyz­mat­daş­ly­gyň gi­ňiş­li­gi hök­mün­de go­rap saklamalydyrys di­ýip, hor­mat­ly Prezidentimiz aýt­dy.

Döw­let Baş­tu­ta­ny­myz bu gün bäş­ta­rap­la­ýyn dia­lo­gyň hil taý­dan tä­ze de­re­jä çy­ka­ryl­ýan­dy­gy­ny, bu du­şu­şy­gyň mö­hüm me­se­le — Ha­zar deň­zi­niň su­wu­nyň de­re­je­si­niň pe­sel­me­gi bo­ýun­ça ul­gam­la­ýyn ne­ti­je­li işiň ba­dal­ga no­ka­dy bol­jak­dy­gy­ny, eko­lo­gi­ýa gün ter­ti­bi­niň beý­le­ki ugur­la­ry bo­ýun­ça dog­ry ýo­ly sal­gy ber­jek­di­gi­ni nyg­ta­dy we şu­nuň bi­len bag­ly­lyk­da, Ha­zar eko­lo­gi­ýa sam­mi­ti­ni hyz­mat­daş­ly­gyň he­mi­şe­lik he­re­ket ed­ýän plat­for­ma­sy­na öwür­me­gi tek­lip et­di.

Çy­ky­şy­nyň ahy­ryn­da döw­let Baş­tu­ta­ny­myz Ha­zar­ýa­ka döw­let­le­riň Prezidentlerine hyz­mat­daş­ly­ga ne­ti­je­li çe­me­leş­ýän­dik­le­ri hem-de bi­le­lik­dä­ki işe taý­ýar­dyk­la­ry üçin ýe­ne bir ge­zek min­net­dar­lyk bil­dir­di.

Soň­ra hor­mat­ly Prezidentimiz çy­kyş et­mek üçin Azer­baý­jan Res­pub­li­ka­sy­nyň Prezidenti Il­ham Ali­ýe­we söz ber­di.

Prezident Il­ham Ali­ýew Ha­zar eko­lo­gi­ýa sam­mi­ti­ni ge­çir­mek ba­ra­da­ky baş­lan­gy­jy üçin hor­mat­ly Prezidentimize ho­şal­lyk bil­dir­di hem-de bu sam­mi­tiň Ha­zar deň­zi­niň eko­lo­gi­ýa me­se­le­le­ri­ni çöz­mek­de öza­ra hyz­mat­daş­ly­gy ber­kit­mä­ge ýar­dam et­jek­di­gi­ne ynam bil­dir­di. Bel­le­ni­li­şi ýa­ly, asyr­la­ryň do­wa­myn­da Ha­zar deň­zi ke­nar­ýa­ka ýurt­la­ry we ola­ryň halk­la­ry­ny bir­leş­di­rip gel­ýär. Hä­zir­ki wagt­da Ha­za­ryň yk­dy­sa­dy we stra­te­gik äh­mi­ýe­ti has-da art­ýar. Ha­zar deň­zi ar­ka­ly wa­jyp ulag we ener­gi­ýa ge­çel­ge­le­ri dö­re­dil­ýär, iri hal­ka­ra taslamalar amala aşy­ryl­ýar. Şeý­le şert­ler­de Ha­zar gi­ňiş­li­gi­ni pa­ra­hat­çy­ly­gyň, dur­nuk­ly­ly­gyň we ne­ti­je­li hyz­mat­daş­ly­gyň zo­la­gy hök­mün­de sak­lap gal­mak wa­jyp­dyr. Mu­nuň özi Ha­zar­ýa­ka döw­let­le­riň äh­li­si­niň bäh­bit­le­ri­ne do­ly la­ýyk gel­ýär we hyz­mat­daş­ly­gy mun­dan beý­läk-de ös­dür­mek üçin ze­rur şert­le­ri dö­red­ýär. Şol bir wag­tyň özün­de, onuň eko­lo­gi­ýa ýag­da­ýy­na aý­ra­tyn üns ber­mek mö­hüm ta­lap bo­lup dur­ýar. Ha­zar deň­zi­niň öz­bo­luş­ly ekoul­ga­my­ny go­ra­mak ke­nar­ýa­ka döw­let­le­riň äh­li­si­niň umu­my we­zi­pe­si­dir. Ge­çen ýyl­la­ryň do­wa­myn­da ýurt­la­ry­myz ta­ra­pyn­dan giň şert­na­ma-hu­kuk bin­ýa­dy ke­ma­la ge­ti­ril­di. 2018-nji ýyl­da gol çe­ki­len Ha­zar deň­zi­niň hu­kuk de­re­je­si ba­ra­da­ky Kon­wen­si­ýa ta­ry­hy äh­mi­ýe­te eýe­dir. Ol Ha­zar­ýa­ka döw­let­le­riň köp ýyl­lyk bi­le­lik­dä­ki zäh­me­ti­niň ne­ti­je­si bol­dy.

Şu­nuň bi­len bir ha­tar­da, Prezident Il­ham Ali­ýew Ha­zar deň­zi­niň hä­zir­ki wagt­da ýüz­be-ýüz bol­ýan eko­lo­gi­ýa me­se­le­le­ri ba­ra­da bel­läp geç­di hem-de bu ugur­da Ha­zar­ýa­ka döw­let­le­riň ta­gal­la­la­ry­ny mun­dan beý­läk-de bir­leş­dir­me­gi do­wam et­me­giň mö­hüm­di­gi­ni bel­le­di.

Hor­mat­ly Prezidentimiz çy­ky­şy üçin Prezident Il­ham Ali­ýe­we min­net­dar­lyk bil­di­rip, do­gan­lyk Azer­baý­jan üçin bol­şy ýa­ly, Ha­zar deň­zi­niň eko­lo­gi­ýa ýag­da­ýy­ny go­wu­lan­dyr­mak me­se­le­le­ri­niň Türk­me­nis­ta­nyň içe­ri we da­şa­ry sy­ýa­sa­ty­nyň ile­ri tu­tul­ýan ugur­la­ry­nyň ha­ta­ryn­da­dy­gy­ny bel­le­di hem-de ýur­du­my­zyň Ha­zar eko­lo­gi­ýa gün ter­ti­bi­niň äh­li ugur­la­ry bo­ýun­ça hyz­mat­daş­lar bi­len ne­ti­je­li gat­na­şyk­la­ry do­wam et­dir­mä­ge taý­ýar­dy­gy­ny tas­syk­la­dy.

Soň­ra Eý­ran Ys­lam Res­pub­li­ka­sy­nyň Prezidenti Ma­sud Pe­zeş­kia­na söz be­ril­di.

Prezident Ma­sud Pe­zeş­kian sam­mi­te gat­na­şy­jy­la­ry mä­hir­li mü­bä­rek­läp, bu du­şu­şy­ga gat­naş­ma­ga dö­re­di­len müm­kin­çi­lik üçin hor­mat­ly Prezidentimize ho­şal­lyk bil­dir­di hem-de sam­mi­tiň di­ňe bir öza­ra dü­şü­niş­mek ba­ra­da däl, eý­sem, halk­la­ry­my­zyň umu­my yk­ba­ly, gel­jek­ki ne­sil­le­ri­mi­ziň öňün­dä­ki we­zi­pe­ler hem-de dün­ýä­niň iň gym­mat­ly te­bi­gy mi­ras­la­ry­nyň bi­ri ba­ra­da­ky ta­ry­hy jo­gap­kär­çi­lik ba­ra­da gep­le­şik ge­çir­mä­ge müm­kin­çi­lik dö­red­ýän­di­gi­ni aýt­dy. Bel­le­ni­li­şi ýa­ly, ke­nar­ýa­ka döw­let­le­riň umu­my mi­ra­sy bo­lan Ha­zar deň­zi hä­zir­ki wagt­da düýp­li we bar­ha art­ýan we­him­ler bi­len ýüz­be-ýüz bol­ýar. Su­wuň de­re­je­si­niň yzy­gi­der­li pe­sel­me­gi we ha­pa­lan­ma­gy, ho­wa­nyň üýt­ge­me­gi, te­bi­gy ýa­şa­ýyş zo­lak­la­ry­nyň bo­zul­ma­gy, de­ňiz se­riş­de­le­ri­niň azal­ma­gy, bio­dür­lü­li­giň köp san­ly gör­nüş­le­ri­ne ýi­tip git­mek how­pu­nyň aban­ma­gy uly ün­si ta­lap ed­ýän me­se­le­ler­dir. Mu­nuň özi di­ňe bir eko­lo­gik me­se­le bol­mak bi­len çäk­len­män, eý­sem, se­bit üçin yk­dy­sa­dy, dur­muş, yn­san­per­wer we hat­da howp­suz­lyk me­se­le­si­ne öw­rül­di.

Prezident Ma­sud Pe­zeş­kian hiç bir ýur­duň ýe­ke­lik­de bu we­him­le­riň öňü­ni alyp bil­me­jek­di­gi­ni, bu ugur­da ta­gal­la­la­ry mun­dan beý­läk-de ut­gaş­dyr­ma­gyň ze­rur­dy­gy­ny bel­le­di. Nyg­ta­ly­şy ýa­ly, Ha­zar deň­zi­ni go­ra­mak, il­ki bi­len, umu­my sy­ýa­sy er­ki, yzy­gi­der­li hyz­mat­daş­ly­gy we äh­li ke­nar­ýa­ka ýurt­la­ryň ut­ga­şyk­ly he­re­ket­le­ri­ni ta­lap ed­ýär. Şu­nuň bi­len bag­ly­lyk­da, Eý­ran Ys­lam Res­pub­li­ka­sy­nyň Prezidenti Ha­zar se­bi­tin­de hyz­mat­daş­ly­gy ös­dür­me­giň mö­hüm ugur­la­ry­ny we il­kin­ji no­bat­da­ky we­zi­pe­le­ri­ni be­ýan et­di.

Döw­let Baş­tu­ta­ny­myz baý maz­mun­ly çy­ky­şy üçin Eý­ran Ys­lam Res­pub­li­ka­sy­nyň Prezidentine min­net­dar­lyk bil­di­rip, Ha­zar deň­zi­niň daş­ky gur­şa­wy­ny go­ra­ma­ga aý­ra­tyn üns ber­me­gi do­wam et­me­giň mö­hüm­di­gi­ni bel­le­di hem-de Ha­zar deň­zi­niň su­wu­nyň de­re­je­si­niň pe­sel­me­gi bi­len bag­ly me­se­lä­ni çöz­me­giň öza­ra hyz­mat­daş­ly­gyň iň wa­jyp ugur­la­ry­nyň bi­ri­di­gi­ni, bu ba­bat­da hyz­mat­daş­ly­gyň öza­ra ka­bul eder­lik­li ýol­la­ry­ny göz­le­me­giň ze­rur­dy­gy­ny aýt­dy.

Soň­ra hor­mat­ly Prezidentimiz çy­kyş et­mek üçin Ga­za­gys­tan Res­pub­li­ka­sy­nyň Prezidenti Ka­sym-Žo­mart To­ka­ýe­we söz ber­di.

Prezident Ka­sym-Žo­mart To­ka­ýew Ha­zar eko­lo­gi­ýa sam­mi­ti­ni ge­çir­mek ba­ra­da­ky baş­lan­gy­jy üçin döw­let Baş­tu­ta­ny­my­za ho­şal­lyk bil­di­rip, Ha­za­ryň ýurt­la­ry­my­zyň halk­la­ry üçin stra­te­gik äh­mi­ýe­ti­ne ün­si çek­di. Nyg­ta­ly­şy ýa­ly, Ha­zar — bu öz­bo­luş­ly te­bi­gy gen­ji-ha­zy­na­dyr, bü­tin Ýew­ra­zi­ýa kon­ti­nen­ti­niň esa­sy ulag we ener­gi­ýa mer­ke­zi­dir. Şo­nuň üçin Ha­zar deň­zi­niň eko­lo­gi­ýa ul­ga­my­ny go­rap sak­la­mak, il­kin­ji no­bat­da, Ha­zar­ýa­ka döw­let­le­riň aý­ra­tyn çe­me­leş­me­si­ni ta­lap ed­ýär.

Ha­za­ryň ýüz­be-ýüz bol­ýan we­him­le­ri di­ňe bir eko­lo­gi­ýa bi­len çäk­len­män, eý­sem, yk­dy­sa­dy ýag­daý­dyr we bu ýag­da­ýyň ne­ti­je­le­ri­ni ara­dan aýyr­mak üçin gaý­ra­go­ýul­ma­syz çä­re­le­ri gör­mek ze­rur­dyr. Eger-de de­giş­li iş­ler ge­çi­ril­me­se, bu eko­lo­gik ýag­daý di­ňe bir Ha­zar­ýa­ka ýurt­la­ryň halk­la­ry­nyň däl, eý­sem, bü­tin hal­ka­ra bi­le­le­şi­giň aba­dan­çy­ly­gy­na zy­ýan ýe­ti­rer.

Su­wuň de­re­je­si­niň pe­sel­me­gi, ho­wa­nyň üýt­ge­me­gi we ant­ro­po­gen tä­sir deň­ziň te­bi­gy ul­ga­my­na we bio­köp­dür­lü­li­gi­ne ýa­ra­maz tä­si­ri­ni ýe­tir­ýär. Şu­nuň bi­len bag­ly­lyk­da, Prezident Ka­sym-Žo­mart To­ka­ýew ýurt­la­ry­myz­da Ha­zar deň­zi­ni go­rap sak­la­mak ug­run­da ta­gal­la et­mek üçin äh­li ze­rur şert­le­riň, ýag­ny sy­ýa­sy dia­lo­gyň, hal­ka­ra hu­kuk bin­ýa­dy­nyň, de­giş­li ins­ti­tut­la­ryň we yl­my tej­ri­bä­niň bar­dy­gy­ny aý­dyp, bu müm­kin­çi­lik­ler­den ne­ti­je­li peý­da­lan­ma­gyň ze­rur­dy­gy­ny bel­le­di.

Çy­ky­şy­nyň ahy­ryn­da Ga­za­gys­ta­nyň Prezidenti bi­le­lik­dä­ki ta­gal­la­lar bi­len Ha­zar deň­zi­ni go­ra­mak ar­ka­ly halk­la­ry­my­zyň aba­dan­çy­ly­gy­nyň we umu­my gel­je­gi­niň dur­nuk­ly­ly­gy­nyň üp­jün edil­jek­di­gi­ne ynam bil­dir­di.

Hor­mat­ly Prezidentimiz çy­ky­şy üçin Prezident Ka­sym-Žo­mart To­ka­ýe­we min­net­dar­lyk bil­di­rip, bu ugur­da iş­jeň zäh­met çek­me­giň ze­rur­dy­gy­ny, yl­my mag­lu­mat­la­ry alyş­ma­gyň, bi­le­lik­dä­ki bar­lag­la­ryň, ze­rur inf­rast­ruk­tu­ra­ny ös­dür­me­giň we döw­re­bap gö­zeg­çi­lik teh­no­lo­gi­ýa­la­ry­ny or­naş­dyr­ma­gyň Ha­zar deň­zi­niň mö­hüm me­se­le­le­ri­ni çöz­mek ug­run­da wa­jyp se­riş­de­ler bo­lup dur­ýan­dy­gy­ny bel­le­di.

Şeý­le hem döw­let Baş­tu­ta­ny­myz Türk­me­nis­ta­nyň bi­le­lik­dä­ki işe ýo­ka­ry ba­ha ber­ýän­di­gi­ni aý­dyp, te­bi­gy we ant­ro­po­gen tä­sir­le­ri ara­dan aýyr­mak üçin äh­li ta­gal­la­la­ry et­mä­ge taý­ýar­dy­gy­ny tas­syk­la­dy.

Soň­ra Rus­si­ýa Fe­de­ra­si­ýa­sy­nyň Prezidenti Wla­di­mir Pu­ti­ne söz be­ril­di. RF-niň Prezidenti hem­me­le­ri mä­hir­li mü­bä­rek­läp, türk­men ta­ra­py­nyň bi­rin­ji Ha­zar eko­lo­gi­ýa sam­mi­ti­ni ge­çir­mek ba­ra­da mö­hüm baş­lan­gyç bi­len çy­kyş eden­di­gi­ni aýt­dy we bu baş­lan­gy­jyň äh­mi­ýe­ti­ni bel­le­di. Bel­le­ni­li­şi ýa­ly, Ha­zar deň­zi ke­nar­ýa­ka döw­let­ler üçin uly te­bi­gy, yk­dy­sa­dy, ulag we ta­ry­hy-me­de­ni äh­mi­ýe­te eýe­dir. Ýurt­la­ry­myz Ha­zar deň­zi­niň ekoul­ga­my­ny go­ra­mak bo­ýun­ça hyz­mat­daş­ly­ga mö­hüm äh­mi­ýet ber­ýär. Bu işe Hö­kü­met, işe­wür­lik we jem­gy­ýet­çi­lik dü­züm­le­ri, şeý­le hem ugur­daş yl­my hü­när­men­le­riň giň gur­şa­wy iş­jeň çe­kil­di.

De­ňiz de­re­je­si­niň pe­sel­me­gi Ha­zar se­bi­ti­niň dur­muş-yk­dy­sa­dy ýag­da­ýy­na ýa­ra­maz tä­sir ed­ýär. Bu Ha­za­ryň üs­ta­şyr lo­gis­ti­ka ge­çel­ge­le­ri­niň ma­ýa go­ýum özü­ne çe­ki­ji­li­gi­niň pe­sel­me­gi­ne, mu­nuň bol­sa, öz ge­ze­gin­de, ila­tyň ýa­şa­ýyş de­re­je­si­niň pe­sel­me­gi­ne, iş orun­la­ry­nyň ýi­ti­ril­me­gi­ne we beý­le­ki çyl­şy­rym­ly ýag­daý­la­ryň dö­re­me­gi­ne ge­ti­rip bi­ler. Ho­wa­nyň üýt­ge­me­gi hem bu me­se­lä­ni has-da çyl­şy­rym­laş­dyr­ýar. Or­ta­ça ýyl­lyk tem­pe­ra­tu­ra­nyň ýo­kar­lan­ma­gy su­wuň ýü­zü­niň bu­gar­ma­gy­nyň iş­jeň­leş­me­gi­ne, düş­ýän ygal muk­da­ry­na we gu­ýul­ýan der­ýa­la­ryň suw aky­my­na tä­sir ed­ýär. Bu bol­sa ýurt­la­ry­myz­dan Ha­zar deň­zi­niň ekoul­ga­my­ny go­rap sak­la­mak bo­ýun­ça bi­le­lik­dä­ki çe­me­leş­me­le­ri iş­läp taý­ýar­la­ma­gy ta­lap ed­ýär. Şu­nuň bi­len bag­ly­lyk­da, Prezident Wla­di­mir Pu­tin hal­ka­ra dü­züm­le­riň kuw­wa­tyn­dan do­ly de­re­je­de peý­da­lan­ma­gyň ze­rur­dy­gy­ny bel­le­di.

RF-niň Prezidenti Ha­zar deň­zi­niň su­wu­nyň de­re­je­si­niň pe­sel­me­gi­niň se­bäp­le­ri­ni ýü­ze çy­kar­mak we onuň ýa­ra­maz ne­ti­je­le­ri­niň öňü­ni al­mak bo­ýun­ça top­lum­la­ýyn çä­re­le­ri iş­läp taý­ýar­la­ma­gyň mö­hüm­di­gi­ni aý­dyp, bu ugur­da dur­mu­şa ge­çi­ri­len iş­ler ba­ra­da bel­le­di hem-de Türk­me­nis­ta­nyň Ha­zar­ýa­ka döw­let­le­riň ara­syn­da hyz­mat­daş­ly­gy ös­dür­mä­ge we Ha­za­ryň eko­lo­gi­ýa dur­nuk­ly­ly­gy­ny üp­jün et­mä­ge gö­nük­di­ri­len ta­gal­la­la­ry­na ýo­ka­ry ba­ha ber­di.

Döw­let Baş­tu­ta­ny­myz çuň maz­mun­ly çy­ky­şy üçin Prezident Wla­di­mir Pu­ti­ne min­net­dar­lyk bil­di­rip, hä­zir­ki wagt­da Ha­zar deň­zi­niň eko­lo­gik me­se­le­le­ri­niň öň­kü­ler­den hem has köp ün­si ta­lap ed­ýän­di­gi­ni aýt­dy we Ha­za­ryň soň­ky ýüz ýy­lyň do­wa­myn­da iň pes de­re­jä ýe­ten­di­gi­ni, bü­tin dün­ýä­de ho­wa­nyň üýt­ge­me­gi­niň Ha­za­ryň suw de­ňag­ram­ly­ly­gy­na gö­nü­den-gö­ni tä­sir ed­ýän­di­gi­ni, deň­ziň öz­bo­luş­ly ekoul­ga­my­ny sak­lap gal­mak üçin bi­le­lik­dä­ki zäh­me­ti do­wam et­me­giň we tej­ri­be alyş­ma­gyň ze­rur­dy­gy­ny nyg­ta­dy.

Soň­ra hor­mat­ly Prezidentimiz sam­mi­te gat­na­şy­jy­la­ra ýüz­le­nip, şu gün Ha­zar deň­zi­niň gur­şa­wy­ny go­ra­mak we on­dan ne­ti­je­li peý­da­lan­mak bi­len bag­la­ny­şyk­ly mö­hüm me­se­le­le­riň ara al­nyp mas­la­hat­la­şy­lan­dy­gy­ny aýt­dy hem-de dost­luk, öza­ra dü­şü­niş­mek we hoş­ni­ýet­li goň­şu­çy­lyk ru­hun­da­ky çy­kyş­lar üçin min­net­dar­lyk bil­dir­di.

Ha­zar deň­zi bi­ziň umu­my baý­ly­gy­myz­dyr we ol he­mi­şe onuň ke­na­ryn­da ýa­şa­ýan halk­la­ry bir­leş­dir­ýän pa­ra­hat­çy­lyk we yla­la­şyk deň­zi bol­ma­ly­dyr. Ha­zar deň­zin­de bi­ziň umu­my mak­sat­la­ry­myz bar. Onuň se­riş­de­le­ri­ni, öz­bo­luş­ly bio­lo­gik köp­dür­lü­li­gi­ni go­rap sak­la­mak hem-de art­dyr­mak şol mak­sat­la­ryň bi­ri­dir. Şu gün­ki fo­rum hem bäş­ta­rap­la­ýyn ta­gal­la­la­ry bir­leş­dir­mekde mö­hüm ädim bo­lup dur­ýar di­ýip, döw­let Baş­tu­ta­ny­myz aýt­dy we şu gün­ki mej­li­siň bu ugur­da­ky iş­le­re iter­gi ber­jek­di­gi­ne, anyk ile­ri tu­tul­ýan ugur­la­ry kes­git­le­mä­ge, Ha­zar deň­zin­de yla­la­şy­lan we yl­my taý­dan esas­lan­dy­ry­lan stra­te­gi­ýa­ny iş­läp taý­ýar­la­mak üçin me­ha­nizm­le­ri dö­ret­mä­ge ýar­dam ber­jek­di­gi­ne ynam bil­dir­di.

Hor­mat­ly Prezidentimiz Serdar Berdimuhamedow fo­ru­ma iş­jeň we ne­ti­je­li gat­na­şan­dyk­la­ry üçin hem­me­le­re min­net­dar­lyk bil­di­rip, Ha­zar eko­lo­gi­ýa sam­mi­ti­ni ýa­pyk di­ýip yg­lan et­di.

Soň­ra Ha­zar­ýa­ka döw­let­le­riň Baş­tu­tan­la­ry­nyň Ha­zar eko­lo­gi­ýa sam­mi­ti­niň ne­ti­je­le­ri bo­ýun­ça Çöz­gü­di­ne gol çe­kil­di hem-de Ha­zar eko­lo­gi­ýa sam­mi­tin­de Baş­lyk­lyk edi­ji­niň Be­ýan­na­ma­sy ka­bul edil­di.

***

...“Awa­za” milli sy­ýa­hat­çy­lyk zo­la­gyn­da­ky hal­ka­ra çä­re­ler ta­mam­la­nan­dan soň­ra, hor­mat­ly Prezidentimiz paý­tag­ty­my­za ug­ra­mak üçin Türk­men­ba­şy şä­he­ri­niň Hal­ka­ra ho­wa men­zi­li­ne gel­di. Bu ýe­re ýyg­na­nan­lar döw­let Baş­tu­ta­ny­my­zy Mer­ke­zi Azi­ýa ýurt­la­ry­nyň we Azer­baý­jan Res­pub­li­ka­sy­nyň döw­let Baş­tu­tan­la­ry­nyň kon­sul­ta­tiw du­şu­şy­gy­nyň, Ga­raş­syz Döw­let­le­riň Ar­ka­la­şy­gy­nyň döw­let Baş­tu­tan­la­ry­nyň Ge­ňe­şi­niň mej­li­si­niň, Ha­zar eko­lo­gi­ýa sam­mi­ti­niň üs­tün­lik­li ge­çi­ril­me­gi hem-de şol ýo­ka­ry de­re­je­dä­ki du­şu­şyk­lar­da mö­hüm çöz­güt­le­riň ka­bul edil­me­gi bi­len tüýs ýü­rek­den gut­la­dy­lar.

Hor­mat­ly Prezidentimiz Serdar Berdimuhamedow gut­lag­lar üçin min­net­dar­lyk bil­di­rip, “Awa­za” milli sy­ýa­hat­çy­lyk zo­la­gyn­da giň möç­ber­li hal­ka­ra çä­re­le­riň üs­tün­lik­li ge­çi­ril­me­gi­niň ýur­du­my­zyň se­bit hyz­mat­daş­ly­gy­ny ös­dür­mek­de baş­lan­gyç­ly orun eýe­le­ýän­di­gi­ni gör­ke­zen­di­gi­ni aýt­dy.

Hor­mat­ly Prezidentimiz Türk­men­ba­şy şä­he­ri­niň Hal­ka­ra ho­wa men­zi­lin­den paý­tag­ty­my­za ug­ra­dy.

Bi­raz wagt­dan döw­let Baş­tu­ta­ny­my­zyň uça­ry Aş­ga­ba­dyň Hal­ka­ra ho­wa men­zi­li­ne gel­di. Bu ýer­de hor­mat­ly Prezidentimizi ýur­du­my­zyň res­mi adam­la­ry gar­şy­la­dy­lar.

Şeý­le­lik­de, Ha­zar deň­zi­niň aja­ýyp türk­men ke­na­ryn­da ýo­ka­ry de­re­je­dä­ki çä­re­le­riň üs­tün­lik­li ge­çi­ril­me­gi hal­ka­ra dip­lo­ma­ti­ýa­nyň we ne­ti­je­li dia­lo­gyň yk­rar edi­len mer­ke­zi hök­mün­de ýur­du­my­zyň eýe­le­ýän or­nu­nyň bar­ha pug­ta­lan­dy­ryl­ýan­dy­gy­ny no­bat­da­ky ge­zek su­but et­di.