Türk­me­nis­ta­nyň Pre­zi­den­ti Gurbanguly Berdimuhamedowyň ýur­du­my­zyň gaz pu­da­gy­ny di­wer­si­fi­ka­si­ýa­laş­dyr­mak bo­ýun­ça öň­de go­ýan we­zi­pe­le­ri­ni üs­tün­lik­li çöz­mek mak­sa­dy bi­len “Türk­men­gaz” döw­let kon­ser­ni­niň Te­bi­gy gaz yl­my-bar­lag ins­ti­tu­ty­nyň alym­la­ry we hü­när­men­le­ri ony ös­dür­me­giň gel­je­gi uly bo­lan ugur­la­ry­ny yl­my taý­dan esas­lan­dyr­mak bo­ýun­ça iş­le­ri ge­çir­di­ler. Bu yl­my-bar­lag ins­ti­tu­ty de­giş­li bar­lag iş­le­ri, ga­zy top­lum­la­ýyn taý­ýar­la­mak we ug­rat­mak, gaz çy­ka­ry­jy en­jam­la­ry pos­dan go­ra­mak, ola­ryň teh­ni­ki ýag­da­ýy­na gö­zeg­çi­lik et­mek iş­le­ri bi­len meş­gul­lan­ýar, geo­lo­gi­ýa-göz­leg we bu­raw iş­le­ri­ni yl­my taý­dan esas­lan­dyr­mak bo­ýun­ça geo­teh­no­lo­gik we­zi­pe­le­ri çöz­ýär, dür­li de­re­je­dä­ki çyl­şy­rym­ly gaz we gaz kon­den­sat­ly ýa­tak­la­ry iş­läp taý­ýar­la­mak, ga­zy gaý­ta­dan iş­le­mä­ge çen­li dür­li iş­le­re gat­naş­ýar. Mä­lim bol­şy ýa­ly, bi­ziň ýur­du­myz ug­le­wo­do­rod çig ma­ly­nyň, esa­san-da, te­bi­gy ga­zyň gor­la­ry bo­ýun­ça öň­de bar­ýan dün­ýä döw­let­le­ri­niň ha­ta­ry­na gir­ýär. Şo­nuň üçin bu pu­da­gy ös­dür­me­giň yl­my taý­dan esas­lan­dy­ry­lan kon­sep­si­ýa­sy örän mö­hüm bo­lup dur­ýar. Onuň esa­sy mak­sa­dy geo­lo­gi­ýa ka­nu­na­la­ýyk­lyk bi­lim­le­riň esa­syn­da ug­le­wo­do­rod top­lan­ma­la­ry­ny ýaý­rat­mak, ne­bit we gaz ýa­tak­la­ry­ny göz­le­mek we anyk­la­mak, ola­ry döw­let ba­lan­sy­na ge­çir­mek bo­lup dur­ýar. Kon­sep­si­ýa ta­lap edil­ýän möç­ber­ler­de we hil­de ug­le­wo­do­rod çig ma­ly­nyň çy­ka­ryl­ma­gy­ny, ugur­daş ýü­ze çy­ka­ry­lan ga­zy­lyp alyn­ýan peý­da­ly zat­la­ry, şeý­le hem içer­ki we da­şar­ky ba­zar­lar­da te­bi­gy ga­zyň gaý­ta­dan iş­le­nil­me­gi­ni we ýer­le­nil­me­gi­ni na­za­ra al­mak bi­len yl­my taý­dan esas­lan­dy­ryl­ýar. Mö­hüm we­zi­pe­le­riň ha­ta­ryn­da pu­da­gy se­na­gat taý­dan gur­lan gaz ýa­tak­la­ry, şol san­da iş­läp taý­ýar­la­ma­gyň dür­li de­re­je­le­rin­de bo­lan ýa­tak­lar bi­len üp­jün et­me­giň, ga­zy çy­kar­ma­gyň we ony ug­rat­ma­gyň ha­sa­by­na, ga­zy gaý­ta­dan iş­le­me­giň möç­be­ri­ni art­dyr­mak, döw­re­bap teh­ni­ka­la­ry we öň­de­ba­ry­jy teh­no­lo­gi­ýa­la­ry or­naş­dyr­mak ar­ka­ly pu­da­gy di­wer­si­fi­ka­si­ýa­laş­dyr­mak we­zi­pe­si dur­ýar. Ýur­du­my­zyň gaz çy­kar­ýan we gaý­ta­dan iş­le­ýän pu­dak­la­ry­nyň çig mal bin­ýa­dy­nyň üs­tü­ni 2030-njy ýy­la çen­li ýe­tir­mek üçin ins­ti­tut ta­ra­pyn­dan “Türk­men­geo­lo­gi­ýa” döw­let kor­po­ra­si­ýa­sy­nyň gün­do­gar ugur­da gaz­ly, mer­ke­zi ta­rap­da gaz we ugur­daş ne­bit­li, şeý­le hem Türk­me­nis­ta­nyň gün­ba­tar se­bit­le­rin­de ne­bit­li ýa­tak­la­ry göz­läp tap­mak mak­sa­dy bi­len ge­çir­ýän seýs­mi­ki göz­leg usul­la­ry­ny (2D, 3D) hem-de geo­lo­gi­ýa-göz­leg bu­raw iş­le­ri­ni yl­my taý­dan esas­lan­dyr­mak göz öňün­de tu­tul­ýar. Gaz çy­kar­ma­gyň me­ýil­leş­di­ri­len möç­ber­le­ri hä­zir­ki wagt­da, esa­san, “Gal­ky­nyş”, “Döw­le­ta­bat”, “Ma­laý”, “Ga­raş­syz­ly­gyň 10 ýyl­ly­gy”, “Ýel­gu­ýy”, “Ba­ga­ja”, “Gaz­ly­de­pe”, “Kör­pe­je”, “Ne­bit­li­je”, “Ak­pat­la­wuk”, “Çe­kiş­ler” ýa­ly iş­le­nip taý­ýar­la­nyl­ýan ýa­tak­la­ryň ha­sa­by­na hem-de “Bag­ty­ýar­lyk” şert­na­ma­la­ýyn çä­giň çäk­le­rin­de, şeý­le hem Ha­zar deň­zi­niň türk­men bö­le­gin­dä­ki ýa­tak­la­ryň ha­sa­by­na çy­ka­ryl­ýar. Gel­jek­de sarp edi­ji­le­ri te­bi­gy gaz bi­len üp­jün et­mek üçin tä­ze ýa­tak­la­ry ulan­ma­ga ber­me­giň hem-de kö­ne ýa­tak­la­ry abat­la­ma­gyň, şeý­le hem gel­je­gi uly ne­bit we gaz go­rly se­bit­le­ri, şol san­da Ha­zar deň­zi­niň türk­men ýal­pak­ly­gy­ny öz­leş­dir­me­giň ha­sa­by­na gaz çy­kar­ýan kuw­wat­lyk­la­ry art­dyr­mak göz öňün­de tu­tul­ýar. Şun­da kü­kürt­siz ga­zy we su­wuk ug­le­wo­do­rod­la­ra (ne­bit we kon­den­sat) baý bo­lan ýa­tak­la­ry göz­läp tap­ma­ga uly üns ber­ler. Ener­ge­ti­ka kuw­wa­ty pes bo­lan, da­şar­ky ba­zar üçin gaz ge­çi­ri­ji­le­re gaz ber­me­giň ta­lap­la­ry­ny ka­na­gat­lan­dyr­ma­ýan gaz ýa­tak­la­ry­ny içer­ki ba­za­ryň ha­jat­la­ry üçin peý­da­lan­mak göz öňün­de tu­tul­ýar. Tä­ze ýa­tak­la­ry öz­leş­dir­mek bi­len bir ha­tar­da gaz taý­ýar­la­mak, gaý­ta­dan iş­le­mek we ug­rat­mak üçin önüm­çi­lik dü­zü­mi­ni dö­ret­mek we­zi­pe­si ör­bo­ýu­na gal­ýar. Gaz pu­da­gy­nyň tä­ze kär­ha­na­la­ryn­da teh­no­lo­gi­ýa­la­ry we teh­no­lo­gik akym­la­ry aw­to­mat­laş­dyr­ma­gyň de­re­je­si onuň ýo­ka­ry eko­lo­gik ta­lap­la­ra la­ýyk gel­me­gi­ni üp­jün et­me­li­dir. Kon­sep­si­ýa­da ener­gi­ýa tyg­şyt­laý­jy teh­no­lo­gi­ýa­la­ry we tä­ze en­jam­la­ry or­naş­dyr­ma­gyň, gu­ra­ma­çy­lyk dü­züm­le­ri­ni kä­mil­leş­dir­me­giň, hü­när­men­le­riň hü­när us­sat­ly­gy­ny ýo­kar­lan­dyr­mak üçin ola­ry gaý­ta­dan taý­ýar­la­ma­gyň düz­gü­ni hem göz öňün­de tu­tul­dy. Teh­ni­ki-yk­dy­sa­dy esas­lan­dyr­ma­nyň esa­syn­da da­şa­ry ýurt­la­ra ug­ra­dyl­ýan te­bi­gy ga­zyň bel­li bir bö­le­gi­ni tur­ba ge­çi­ri­ji­ler ar­ka­ly, beý­le­ki bö­le­gi­ni tan­ker­ler­de su­wuk­lan­dy­ry­lan we gy­sy­lan gaz gör­nü­şin­de ug­rat­mak usu­ly­ny peý­da­lan­mak ba­ra­da­ky me­se­lä se­re­dil­ýär. Kon­sep­si­ýa­da “Türk­men­gaz” döw­let kon­ser­ni­niň kär­ha­na­la­ry­nyň teh­ni­ki par­ky­ny — aw­tou­lag­la­ry, trak­tor­la­ry we beý­le­ki teh­ni­ka­la­ry su­wuk­lan­dy­ry­lan ga­za ge­çir­mek göz öňün­de tu­tul­ýar. Gel­jek­de gy­sy­lan gaz ýur­du­my­zyň yk­dy­sa­dy­ýe­ti­niň ne­bit­gaz we beý­le­ki ul­gam­la­ry­nyň kär­ha­na­la­ryn­da peý­da­la­ny­lar. Alym­la­ryň pi­ki­ri­ne gö­rä, ýa­kyn gel­jek­de ada­ty alyn­ýan ne­bit­hi­mi­ýa önüm­le­ri­niň (ole­fi­niň, are­ny­nyň, ahyr­ky bir­leş­me­le­riň) or­nu­na te­bi­gy ga­zy iş­läp taý­ýar­la­ma­gyň teh­no­lo­gi­ýa­sy­nyň gel­me­gi bi­len bag­ly­lyk­da, ne­bit­hi­mi­ýa ba­za­ry­nyň dü­zü­min­de düýp­li üýt­geş­me­ler bo­lup ge­çer. Iň tä­ze teh­no­lo­gi­ýa­la­ryň or­naş­dy­ryl­ma­gy po­li­wi­nilh­lo­ri­di ön­dür­mä­ge, kaus­tik so­da­nyň, po­lis­ti­ro­lyň, po­lie­ti­len­te­ref­ta­la­tyň we beý­le­ki se­riş­de­le­riň önüm­çi­li­gi­ni ýo­la goý­ma­ga müm­kin­çi­lik be­rer. Gaz­hi­mi­ýa se­na­ga­ty­nyň di­wer­si­fi­ka­si­ýa­laş­dy­ryl­ma­gy onuň ile­ri tu­tul­ýan ugur­la­ry­nyň, hu­su­san-da, sin­te­tik su­wuk ýan­gyç, sin­te­tik kau­çuk we sü­ýüm, po­li­mer önü­mi, gur­lu­şyk se­riş­de­le­ri ýa­ly ener­ge­ti­ka taý­dan ne­ti­je­li gör­nüş­le­riň ös­dü­ril­me­gi­ne, şeý­le hem hi­mi­ýa se­na­ga­ty­nyň beý­le­ki önüm­le­ri­niň möç­be­ri­niň art­dy­ryl­ma­gy­na iter­gi be­rer. Şu­nuň bi­len bag­ly­lyk­da, pu­da­gyň alym­la­ry­nyň we hü­när­men­le­ri­niň alyp bar­ýan iş­le­ri, hu­su­san-da, yl­my mag­lu­mat­la­ryň we iş­läp taý­ýar­la­ma­la­ryň ban­ky­ny dö­ret­mä­ge, hal­ka­ra hyz­mat­daş­ly­gy­nyň müm­kin­çi­lik­le­ri­ni giň­den peý­da­lan­ma­ga, öň­de­ba­ry­jy dün­ýä teh­no­lo­gi­ýa­la­ry­ny or­naş­dyr­ma­gyň ha­sa­by­na tä­ze sep­git­le­re çyk­ma­ga gö­nük­di­ri­ler.